Okuma Stratejilerinin Öğretilmemesi

 Okuma Stratejilerinin Öğretilmemesi

Bu yazı, Çocuklar Okuduklarını Neden Anlamakta Zorlanıyor? başlıklı konunun devamıdır. 

Okuma, sadece harfleri seslendirmek veya kelimeleri tanımak değildir; bilişsel bir süreçtir. Ancak Türkiye'de (ve birçok eğitim sisteminde) okuma genellikle “okuma yap” şeklinde ödev olarak verilir, fakat nasıl okunacağı sistematik olarak öğretilmez. Bu, ortaokul ve lise çağındaki öğrencilerin okuduğunu anlamama sorununun en kritik nedenlerinden biridir.                

Neden bu kadar önemli?            
Okuma stratejileri öğretilmezse, öğrenci metni “tarar” ama anlamaz. Beyin, metni anlamak için bilinçli adımlar atmayı öğrenmezse, otomatik olarak yüzeysel işlemeye (sadece kelimeleri görmek) geçer. Araştırmalara göre, okuma stratejisi öğretilen öğrencilerde anlama puanı ortalama 40-60 puan daha yüksek çıkıyor. Yani bu, doğuştan gelen bir yetenek değil, öğretilebilir bir beceridir.

Öğrencilere sistematik olarak kazandırılmayan temel okuma stratejileri şunlardır:

1. Ön-izleme
• Metnin başlığını, alt başlıklarını, kalın yazıları, ilk ve son cümleleri hızlıca taramak.
• Amaç: Metnin genel konusu, yazarın amacı ve ana hatları hakkında fikir edinmek.
• Öğrenci bunu bilmezse, metne “kör dalar” ve neyin önemli olduğunu ayırt edemez.
2. Ana fikri bulma
• Çoğu paragrafta ana fikir ilk cümlede verilir, ama her zaman değil.
• Öğrenci, paragrafın “ne hakkında” olduğunu 4-8 kelimelik bir cümleyle özetlemeyi öğrenmeli.
• Teknik: Destekleyici cümleleri (örnek, neden, sonuç) çıkarıp geriye kalan cümleyi ana fikir kabul etmek.
• Bilinmezse, öğrenci bütün cümleleri eşit önemde görür ve asıl mesajı kaçırır.
3. Çıkarım yapma
• Metinde doğrudan yazılmayan ama ima edilen anlamı bulmak.
• Örnek: “Yağmur yağıyordu, sokaklar bomboştu.” → Çıkarım: İnsanlar yağmurdan kaçınmış veya evde kalmayı tercih etmiş.
• Bu beceri, soyut düşünme ve deneyimle gelişir; öğretilmezse öğrenci sadece yazılanı alır, ima edileni anlamaz.
4. Bağ kurma
• Metni kendi bilgisiyle, başka metinlerle veya dünyadaki olaylarla ilişkilendirmek.
• Bu yapılmazsa, metin “yabancı” kalır ve öğrenci yine anlamakta zorlanır.
5. Soru sorma
• Okurken “Yazar neyi savunuyor?”, “Bu bilgi neden önemli?”, “Karşıt görüş ne olabilir?” gibi sorular sormak.
• Bu, metni pasif okumaktan aktif işlemeye çevirir.
6. Özet çıkarma ve Not alma
• Paragrafı kendi kelimeleriyle 1-2 cümleye indirgemek.
• Anahtar kelimeleri işaretlemek, zihin haritası çizmek.
• Bunlar yapılmazsa, metin okunduktan hemen sonra unutulur.

Sonuç:
Okuma stratejileri öğretilmediği sürece, öğrenci metni okur ama “işlemez”. Bu, okuduğunu anlamama sorununun en büyük nedenlerinden biridir. Ortaokul ve lise çağında bu stratejileri sistematik olarak öğretmek, öğrencinin hem sınav başarısını hem de hayat boyu öğrenme becerisini kökten değiştirir.